Teoria
Czasownik to część mowy, która oznacza czynności (np. biegam, szukam) lub stany (np. lubię, wolę). Aspekt czasownika (niedokonany [imperfect] – ndk lub dokonany [perfect] – dk) wyraża sposób przedstawienia czynności lub stanu (np. czy jest zakończona, czy się powtarza). Formy aspektu stoją w opozycji:
Czasownik niedokonany informuje nas o czynności przeszłej, teraźniejszej lub przyszłej.
Czasownik dokonany informuje nas o czynności przeszłej lub przyszłej.
Czasownik niedokonany i utworzony od niego czasownik dokonany tworzą tak zwaną parę aspektową.
Czasownik dokonany od niedokonanego można utworzyć:
- przez dodanie pewnego elementu do początku słowa (przedrostka),
np.budować – zbudować, gotować – ugotować, pisać – npisać; - przez wymianę elementu wyrazu w środku słowa (przyrostka),
np.kupować – kupić, zwiedzać – zwiedzić, pomagać – pomóc; - czasownik dokonany może mieć inną formę niż niedokonany,
np.brać – wziąć, mówić – powiedzieć, iść – pójść, widzieć – zobaczyć, oglądać – obejrzeć.
Nie ma reguł dotyczących tworzenia par aspektowych (kiedy dodajemy przedrostek i jaki, w jakich sytuacjach wymieniamy elementy w środku słowa, a kiedy są to zupełnie inne formy), trzeba się ich nauczyć.
Niektóre czasowniki nie mają formy dokonanej, np. być, mieć, woleć, musieć, móc, umieć, studiować, pracować, żyć, potrafić, siedzieć, mieszkać.
Tworzenie:
Tworzenie czasu przeszłego dla czasownika niedokonanego i dokonanego zostało omówione na stronach 126-128.
NA PRZYKŁAD:
- Dawniej wstawałem o 8:00.
- Wczoraj wstałem o 10:00.
Tworzenie form czasu przyszłego dla aspektu niedokonanego zostało omówione we wcześniejszym rozdziale. Patrz strony: 135-136.
Formy czasu przyszłego dla aspektu dokonanego tworzymy zgodnie z regułami koniugacji. Patrz strony: 104-106.
NA PRZYKŁAD:
- Codziennie będę wstawać przed 7:00.
- Jutro wstanę o 6:00.