Teoria
Tryb ten służy do wydawania poleceń i rozkazów. Dla koniugacji -ę / -isz, -ę / -ysz oraz -ę / -esz potrzebujemy 2 osoby liczby pojedynczej (ty) – odcinamy końcówkę osobową i mamy gotowy rozkaz.
NA PRZYKŁAD: palisz – eliminuję końcówkę -isz i powstaje forma pal! Tańczysz – tańcz, piszesz – pisz.
Dla koniugacji -m / -sz potrzebna nam jest 3 osoba liczby mnogiej – oni, one. Ucinamy -ą i mamy gotowy rozkaz dla drugiej osoby liczby pojedynczej.
Mieszkają – mieszkaj, kochają – kochaj, grają – graj!
Kiedy już mamy tryb rozkazujący dla drugiej osoby liczby pojedynczej (ty), to możemy łatwo utworzyć rozkazy dla pierwszej i drugiej osoby liczby mnogiej (my, wy) przez dodanie końcówek (np. czytaj-my, czytaj-cie).
W 3 osobie liczby pojedynczej i mnogiej do czasownika w formie czasu teraźniejszego właściwej dla tych osób, dodajemy partykułę “niech” (np. Niech pan czyta. Niech państwo posłuchają.).
“Niech” samo w sobie nic nie znaczy, jest to partykuła, która tworzy rozkaz dla trzeciej osoby liczby pojedynczej i mnogiej. Po partykule dodajemy czasownik w regularnej koniugacji dla tej osoby:
- słuchać – niech pan słucha, niech panowie słuchają;
- brać – niech ona bierze, niech one biorą;
- zostać – niech on zostanie, niech oni zostaną.
UWAGA!
Formy nieregularne do zapamiętania:
- być – bądź!
- mieć – miej!
- chcieć – chciej!
W grupie -ę / -isz, -ę / -ysz i -ę / -esz możliwe są alternacje (zmiany)
NA PRZYKŁAD:
- płacić – płacisz → płać!
- robić – robisz → rób!
- wziąć – weźmiesz → weź!
- zamknąć – zamkniesz → zamknij!
- oddawać – oddajesz → oddawaj!
Tryb rozkazujący w negacji jest zawsze tworzony od aspektu niedokonanego czasownika, to znaczy:
- Nie oglądaj tego filmu! // Obejrzyj ten film!
- Nie kupuj tego telewizora! // Kup ten telewizor!
Jeśli w zdaniu będą dwa czasowniki i trzeba będzie utworzyć tryb rozkazujący przy użyciu partykuły ,,niech”, to pojawi się ona tylko przed pierwszym czasownikiem.
NA PRZYKŁAD:
- Niech pani zostawi rzeczy i usiądzie.
- Niech państwo posłuchają i zapamiętają to, co mówię.